Arbeidsuitbuiting op Nederlandse werkvloeren

Weinig Nederlanders weten dat er mensen zijn die tijdens het werk worden uitgebuit. Arbeidsuitbuiting komt onder andere voor in de horeca, privé- huishouding, bouw en in de agrarische sector. De slachtoffers zelf hebben niet altijd door dat ze uitgebuit worden omdat ze vaak hun rechten niet kennen. Niet iedereen kan de slachtoffers bereiken, maar mensen die arbeidsuitbuiting vermoeden roepen wij op dat te melden bij de SIOD (Sociale inlichtingen en opsporingsdienst) of anoniem bij Meld Misdaad Anoniem.

In 2009 is er door opsporingsinstanties en anderen (zoals non gouvernementele organisaties) melding gemaakt van circa 150 gevallen van arbeidsuitbuiting, dit is exclusief meldingen van uitbuiting in de seksindustrie. Een aantal dat wellicht meer zegt over de onbekendheid van het onderwerp en de scherpte om actie te ondernemen, dan over het werkelijke aantal slachtoffers van arbeidsuitbuiting. Situaties van arbeidsuitbuiting worden niet altijd als dusdanig herkend en erkend.

Wanneer kan er sprake zijn van arbeidsuitbuiting?

Bij arbeidsuitbuiting gaat het om meer dan slecht werkgeverschap. Het gaat om een combinatie van ernstige en vaak onmenselijke situaties die zich op de werkvloer kunnen voordoen

Gevaarlijk of ongezond werk

In iedere sector kunnen werknemers tot op zekere hoogte te maken krijgen met gevaarlijk of ongezond werk. Bijvoorbeeld met blote handen producten uit kokend heet water halen of werken in een ruimte met acuut brandgevaar. Een goede werkgever beschermt zijn werknemers tegen de risico’s die zij daarbij lopen. Bij arbeidsuitbuiting is dat niet het geval. Sterker nog, vaak moeten (illegale) werknemers zeer gevaarlijk werk doen, dat het vast personeel niet wil doen.

Lange werkdagen

In sommige gevallen komt het voor dat werknemers verplicht worden extreem lange werkdagen te maken, bijvoorbeeld 10 tot 16 uur per dag, soms met één korte pauze per dag en dat 6 à 7 dagen per week. Daarbij worden zij vaak onder druk gezet om het werk af te ronden. Daarnaast worden lange reistijden meestal niet als arbeidstijd aangemerkt.

Huisvesting

Hardwerkende mensen hebben een plek nodig waar ze op krachten kunnen komen. Maar sommige werknemers moeten het doen met mensonterende huisvesting, waarvoor ook nog flink moet worden betaald. Er zijn gevallen bekend van werknemers die in een kleine ruimte tussen kakkerlakken en rottende etenswaren sliepen en van agrarische werknemers die in de winter in een oude caravan de nachten moesten doorbrengen. Ook komt het zelfs
voor dat werknemers dienen te overnachten op de werkplek.

Onderbetaling

Helaas komt het regelmatig voor dat werknemers worden onderbetaald. In die gevallen betalen werkgevers ver onder het minimumloon en wordt er geen beloning voor overuren gegeven. Naast de zware onderbetaling en contractuele overtredingen zijn er in Nederland werkgevers die eigen maatregelen instellen om geld in de zak te houden, zoals het opleggen van exorbitante boetes voor bellen tijdens het werk of het bezoeken van een huisarts.

Fysieke en psychische druk

Er bestaan, ook in Nederland, werkgevers die mishandeling, chantage en bedreiging niet schuwen om personeel onder druk te zetten. Sommige werkgevers beperken de bewegingsvrijheid van hun personeel door bijvoorbeeld de inbeslagname van paspoort of reisdocumenten. Daarmee houden ze hun medewerkers als het ware ‘gevangen’ buiten werktijd. Ook onthouden ze hun personeel van medische zorg door een bezoek aan de huisarts of het ziekenhuis te verbieden.

Naast deze situaties kunnen zich ook andere wantoestanden voordoen die ook gaan in de richting van arbeidsuitbuiting.

Kwetsbare positie

De werknemers bevinden zich meestal in een kwetsbare positie, omdat ze:

• onder valse voorwendsels naar Nederland zijn gehaald;
• qua inkomsten en huisvesting afhankelijk zijn van de werkgever;
• sociaal geïsoleerd leven, omdat ze in Nederland niemand kennen;
• bij aankomst in Nederland weinig financiële middelen en/of een hoge schuld hebben.

Waar kan melding worden gedaan van mogelijke arbeidsuitbuiting?

Wie één of meerdere situaties van mogelijke arbeidsuitbuiting herkent of soortgelijke wantoestanden signaleert, kan dit melden bij de SIOD (070-349 3400) of anoniem bij Meld Misdaad Anoniem (0800-7000).

Informatiekaart 'Arbeid en uitbuiting'

Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft vorig jaar de informatiekaart 'Arbeid en Uitbuiting' (pdf, 135 kB) uitgegeven voor (mogelijke) slachtoffers en hulpverleners. Op de kaart staan voorbeelden van arbeidsuitbuiting. Aan de hand hiervan kunnen mensen beoordelen of zij zelf mogelijk worden uitgebuit. De kaart geeft aan welke vormen van hulp slachtoffers kunnen krijgen. Ook maakt de kaart hulpverleners attent op signalen van uitbuiting en geeft deze handvatten voor verwijzing naar instanties. Hulpverleners kunnen de kaart uitreiken aan mensen die (mogelijk) slachtoffer zijn van arbeidsuitbuiting. De website van het ministerie geeft onder het onderwerp 'Mensenhandel/arbeidsuitbuiting' informatie over arbeidsuitbuiting.

Wat zijn de rechten van het slachtoffer?

Slachtoffers van arbeidsuitbuiting kunnen gebruik maken van de Nederlandse, zogeheten, 'B9-regeling'. Deze regeling geeft slachtoffers recht op:

• Drie maanden bedenktijd om te beslissen of ze aangifte willen doen. Tijdens de bedenktijd kunnen mensen die illegaal zijn niet worden uitgezet;
• Opvang, een uitkering en medische hulp;
• Een tijdelijke verblijfsvergunning voor wie meewerkt aan de opsporing en vervolging van verdachten. Voor de duur van de opsporing, vervolging en
  berechting van de verdachten;
• De mogelijkheid om te werken gedurende de duur van deze verblijfsvergunning.